Concentración parcelaria e iniciativa veciñal

Poucos  veciños haberá en Carnota que non  quixeran  ver  xuntados os seus terreos, os seus ervales e as suas retallas de monte.   Polo menos os de mais edade, porque a maioría da xente moza nin siquera sabe de eles.

Cando se empezano a facer as primeiras concentracións parcelarias, aló polos anos 60, toda a terra de Carnota estaba traballada e a súa calidade agrícola valorábase tanto como a súa situación, pero a desconfianza na honradez do réxime sempre predisposto a beneficiar  ós mais ricos, e o temor de recibir  terra de terceira por terra de primeira levou a que a oposición á concentración fose xeneralizada.

A emigracíon  masiva  trouxo canda ela o abandono da labranza e os terreos  en campo foron indo a monte, de tal maneira que hoxe a terra agrícola de Carnota nomais que se valora pola súa calificación urbanística.

A concentración fuise levando a cabo noutros concellos con  resultados diversos.  Nuns casos permitiu  manter e facer mais rendible a actividade agrícola ou gandeira pero noutros provocou unha desfeita ambiental e patrimonial desproporcionada.   Feita  a machado, arramplou con regos e valados, con soutos e carballeiras, trazou pistas, encanou rios e desecou lagoas  para, vinte e pico anos mais tarde, recoñecer que a maneira en que fui realizada, hoxe é indefendible.

En tanto no resto do mundo, os criterios agronómicos sufriron cambios significativos.   A agricultura industrial, con grandes extensións de monocultivo e uso masivo de herbicidas, plaguicidas, fertilizantes minerás e sementes transxénicas prometía acabar ca fame no mundo.  En ves de eso,  o que fixo fui deixar tras dela  unha restra de chans ermos, lugares abandonados e a producción e distribución dos alimentos en mans de corporacións multinacionás que teñen como único fin a obtención do máximo rendemento posible.

Ó mesmo tempo fuise pondo de manifesto a superioridade do sistema de producción tradicional asentado na xestión integrada do complexo agro-forestal-gandeiro, (o que ven sendo o sistema agrario galego de toda a vida), de eficiencia demostrada ó longo dos centos de anos nos que fui quen de manter as máximas densidades de povoación.   Convén non esquecer que a causa das penosas condicións de vida da povoación rural non era a productividade do sistema, que era óptima,  senón a sobrecarga parasitaria dos estamentos dominantes: o clero e a fidalguía.

Este sistema tradicional de producción agraria non é exclusivo de Galicia.   Noutras latitudes do mundo, mesmo nas de mais lonxe, desenvolvéronse e mantense sistemas similares, case sempre en territorios definidos pola proximidade do monte, a fartura de auga e fórmulas de propiedade que combinan a propiedade comunal co minifundio.

A interacción da povoación humán ca sua contorna, ó longo de períodos de tempo suficientemente largos, permitiu unha adaptación equilibrada entre o meio natural e a actividade productiva e dou lugar a unha paisaxe cultural caracterizada  por un mosaico de cultivos diversos, hortas, ervales e brañas, rios e lagoas, ligados por unha rede de sebes, arboredos e bosques.   A capacidade destas paisaxes socioecolóxicas para contribuir ó ben-estar da sua povoación  pódese comprobar nos territorios que, hoxe e no noso entorno, teñen como fundamento da sua economía o sector primario (forestal-agrícola-gandeiro).   Esta opción non é exclusiva nin incompatible ca actividade dos outros sectores económicos (transformación, comercialización, servizos).   Pero é o motor de arranque dunha economía estable e co menor grado de dependencia posible a meio e longo prazo.   E, por riba de todo, é o único meio que pode asegurar a supervivencia das próximas xeneracións de carnotans porque, según todas as previsións, a sobrealimentación que caracteriza ás povoacións dos paises do primeiro mundo deixará de ser un problema e do que teremos que preocuparnos será de ter algo para comer, anque sea un anaco de broa.   O capital especulativo descubriu un novo filón no que investir: a auga e os alimentos, e está desenvolvendo un xigantesco plan de compra de terras de cultivo en America do Sul e en Africa.   Non fai falla explicar que a sua intención non é acabar ca fame no mundo.

   

Chegados a este punto atopámonos nunha encrucillada: ¿Hai que facer a concentración parcelaria  para recuperar o cultivo da agra ou  hai que recuperar primeiro o cultivo da agra para que mereza a pena levar a cabo a concentración parcelaria?    

A resposta está á vista:  O custe da concentración parcelaria de Carnota tense tasado en arredor de 10 millóns de €, polo que non é de esperar que se vaia levar a cabo estando, como está, abandonada a sua terra de labranza.   A finalidade da concentración parcelaria é aumentar o tamaño meio das parcelas para o seu uso agrícola, non para facer solares mais grandes.   Por eso, non é previsible que a concentración  en Carnota vaia mais aló de ser utilizada como argumento electoral cada certo número de anos, se antes non se recupera o cultivo da terra.

Sen uso agrícola non hai concentración parcelaria.   Se queremos concentración, primeiro temos que recuperar o cultivo dos terreos.

E as ferramentas para poñer en marcha ese proceso están na nosa man.   Cada un polo seu lado non podemos ir mui lonxe pero asociándonos, cooperando, traballando de xunta, temos tantas posibilidades coma calquera das comunidades que colleno este camiño antes de nós. Resultan do maior interés as experencias  dos productores da "faba de Lourenzá" e da  "escanda asturiana".

As decisións e actuacións que habería que tomar para por en marcha unha iniciativa encamiñada á recuperación da terra agrícola de Carnota poderían resumirse no seguinte plan:

1.-   Constitución dunha sociedade veciñal,  rexida polo principio de igualdade de capital e voto, co fin de planificar e levar a cabo un programa para a recuperación  e aproveitamento da agra.   Para  empezar chegaría con  meia ducia de personas para constituir unha empresa na que todos foran socios e traballadores ó mesmo tempo pero aberta  de maneira permanente á incorporación de novos socios.

2.-   Establecemento dun fondo de terras.  Os terreos destinados ó cultivo  procederán da aportación dos propios socios e de veciños alleos á sociedade, cedidos en arrendamento con valoración previa do custe de preparación para deixalos en condicións de ser traballados.  

3.-   Elaboración dun plan de explotación.    Dependendo da superficie a dispór, hai que elaborar un plan de explotación no que se determinará que productos se van cultivar e en que cantidade.   Unha superficie de 10 Ha (250 ferrados) probablemente tería que adicarse nomais que a dous ou tres cultivos de horta e cereal, mentres que con superficies duas ou tres veces mais grandes xa sería posible alternar cultivos de horta con prados, fruiteiras e algo de gandaría .   A reducida superficie de Carnota en comparación con outras localidades  determina os tipos de cultivo que nos convén escoller.   Non podemos entrar en competencia ca producción industrial de bisbarras con extensións centos de veces superiores.   O noso obxetivo non debe ser a producción de variedades de mercado a baixo precio senón a producción ecolóxica de variedades e razas propias.   O "grabanzo de ollo de perdís" presenta as características idóneas para ser o cultivo preferente, seguido de cerca por outros igualmente apropiados ás nosas condicións como son a escaina (triticum spelta) que permitiría unha industria panadeira con personalidade propia e as variedades de pataca e cebola  autóctonas.   A conservación  do noso patrimonio xenético inclúe tamén a recuperación das especies autóctonas de fruiteiras como mazaeiras, pereiras, ameixeiras e figueiras, estas últimas especialmente adaptadas ás condicións dos chans da banda norde do noso concello.    
 4.-   Comercialización.-    O sistema adecuado de comercialización para a nosa capacidade de producción é a venda directa ó consumidor mediante tendas propias e a través de Internet ou de cooperativas de consumidores.   O recurso ás redes de comercialización interpostas, ós intermediarios, pode acabar botando abaixo o proxecto, polo que hai que fuxir delas a toda costa.   Convén recordar o que lle está pasando ós productores de leite, que non saben canto nin cando van cobrar polo seu producto.
5.-   Integración agricultura – gandaría – monte .      A integración do monte e do gando no proxecto supón un avance cualitativo.   Por tratarse dunha agricultura ecolóxica debe estar integrada ca gandaría.   A actividade  gandeira  non se xustifica unicamente pola sua carne, leite ou ovos, senón tamén por un producto tan valioso ou mais que eles: o argueiro.   A producción de argueiro ou de composto é imprescindible para que os productos cultivados podan dispor dos nutrimentos que precisan, e o millor meio para obtelo é combinando a limpeza do monte ca crianza de gando.   O que se fixo durante centos de anos en cada casa:   cobrir o chan onde se gardaba o gando con estrume traído do monte para ter ó cabo duns poucos meses o millor abono posible, o argueiro.

Esta actuación non traería mais que beneficios:  por unha banda,  o autoabastecemento de fertilizantes da millor calidade e  a ampliación da oferta con productos de orixe animal como ovos, lácteos ou cárnicos.   Por outra, a limpeza sistemática do monte para aproveitar o estrume repercutiría favorablemente na prevención de incendios e na conservación das vias de acceso.   A colaboración cas Comunidades de Montes sería unha relación de beneficio mutuo. 
 6.-   Carnota, territorio libre de organismos modificados xeneticamente .     Os OMX, por riba dos seus descoñecidos efectos sobre a saúde das personas, ten un importante e destructivo efecto sobre os cultivos autóctonos ós que pode contaminar a través do polen transportado polo vento.   Estes organismos están patentados e son propiedade de podentes empresas e nomais que se poden cultivar ca sua autorización, mediante contrato.   Se os seus inspectores detectan nun cultivo o xen da sua propiedade, ainda que sea por contaminación accidental, poden reclamar unha indemnización ó agricultor ou, ainda mais, prohibirlle o seu cultivo.    Por esta razón e para preservar a pureza do noso patrimonio xenético é da maior importancia declarar Carnota, territorio libre de Organismos Modificados Xeneticamente como xa fixeno Zas, Laxe ou Muxía.   Unha resolución da Corporación Municipal neste sentido sería unha boa cousa.

7.-   Rexisto de marca e solicitude de indicativo xeográfico de procedencia.    O rexisto dunha marca propia  é a solicitude da Indicación de Orixe Protexida é da máxima importancia e tén como fin defender o traballo e os intereses da xente comprometida no proxecto, permitir unha millor identificación dos productos, fomentar a busca da máxima calidade e facilitar o seguimento por parte dos consumidores.

8.-   Transformación.   As actividades de transformación dan lugar a un importante incremento da plusvalía e dos postos de traballo en comparación ca simple actividade de producción primaria.   Boa cousa é producir millo ou escaina e vender a fariña, pero é muito mais interesante elaborar con ela broa, pan ou empanada, e esa será a referencia que nos debe guiar.   En canto a producción primaria estea asentada hai que pasar á actividade de transformación sen perda de tempo.


O resultado destas actuacións sería unha concentración parcelaria de feito, tanto mais amplia canto maior fora o número de veciños que participaran e sen necesidade de tirar valados, desviar rios nin abrir pistas.   Cada terreo seguiría sendo de seu dono pero o cultivo faceríase coma se estuveran concentrados.   O custe para a administración sería infinitamente menor.   Practicamente reduciríase á asistencia técnica.   E o mais importante de todo: sería consecuencia da participación directa da veciñanza no proxecto.   Sería indicador dunha sociedade viva, activa e cooperadora.